تبلیغات
پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان - مطالب مناسبت ها

پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد 

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد

سلام بر تو، امامتِ فردای پس از علی!

سلام بر تو، شباهتِ بی‏شائبه محمدی!

سلام بر اقیانوس کرامت و سخاوتی که از دامان «کوثر» و «ابوتراب» برخاست

سلام بر لحظه‏هایی که تو را آوردند!

سلام بر لب‏های رسول اللّه‏ که میلاد تو را به درگاه پروردگار، سبحه گفت و نام یگانه‏ات را از دست جبرئیل گرفت و در گوش عصمتت زمزمه کرد!

سلام بر لبخند سرافراز علی علیه‏السلام ، که در طلوع تو اتفاق افتاد!

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد

میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام مبارک باد

تربیت اسلامی در سیره و سخن امام مجتبى (علیه السلام)

آغاز سخن:

براى ساختن جامعه‏اى نمونه و تربیت انسان‏هاى كامل و سالم، اصول و روش هایى لازم است كه انسان در سایه آن‏ها بتواند به دور از هر گونه انحراف مسیر سعادت را بپیماید.

ارائه كامل‏ترین و سالم‏ترین روش‏هاى اطمینان بخش تربیتى، انسان را به سعادت حقیقى و زندگى جاودانه و رضاى پروردگار متعال نزدیك مى‏كند. این شیوه‏ها را مى‏توان از زندگى و رفتار و گفتار اسوه‏هاى حقیقى دین اسلام و پیشوایان راستین به دست آورد. در این نوشتار به بررسى سیره تربیتى امام حسن مجتبى علیه السلام مى‏پردازیم، به امید این كه بتوانیم از راه و روش آن پیشواى معصوم كمال بهره را برده و در پرتو رهنمودهاى نورانى اش تربیت‏شویم.

ضرورت تربیت

انسان موجودى متعالى و داراى استعداد رسیدن به كمال است و براى سیر تكاملى خویش نیازمند پیروى از یك روش تربیتى قوى و كامل مى‏باشد. انسان فاقد تربیت، فاقد همه چیز است، پس باید به دنبال تربیت روح و روان خویش باشد.

امام مجتبى علیه السلام در زمینه ضرورت تربیت روحى و معنوى انسان و تغذیه روان او مى‏فرماید:«عجبت لمن یتفكر فى ماكوله كیف لا یتفكر فى معقوله، فیجنب بطنه ما یؤذیه و یودع صدره ما یردیه; (1) تعجب مى‏كنم از فردى كه در غذاى جسمانى خود فكر مى‏كند (كه سالم و بهداشتى باشد) اما در غذاى روح و جان خویش نمى‏اندیشد، در نتیجه شكم خود را از غذاهاى زیانبخش حفظ مى‏كند ولى سینه‏اش را در مقابل آن چه آن را پست مى‏گرداند رها مى‏كند.»

بخش اول: عوامل تربیت

الف: خانه و خانواده

خانواده از مهمترین عوامل تربیتى محسوب مى‏شود كه هدف از آن، ایجاد و پرورش نسل و هدایت آن به سوى اهداف صحیح تربیت مى‏باشد. خانواده كانون مقدسى است كه در پرتو پیوند زناشویى دو انسان پایه گذارى شده و با پیدایش فرزند جلوه‏اى تازه به خود مى‏گیرد. نتیجه این پیوند فرزندانى است كه هركدام ممكن است در آینده سرباز یا سربار جامعه باشند. روانشناسان اجتماعى، خانواده را یكى از پاسداران آثار تمدن مى‏دانند. در مورد تاثیر و نقش خانواده در روند صحیح تربیت از امام مجتبى علیه السلام سخنان قابل توجهى به ما رسیده است.

نقش پدر صالح

پدر كه ركن مهم خانواده است‏باید داراى شرایط و صفات پسندیده‏اى باشد.امام مجتبى علیه السلام به مردى كه براى نظر خواهى به حضورش آمده بود، فرمود: «شایسته است كه همسر دخترت مردى با تقوا و مومن باشد. زیرا اگر او دختر تو را دوست ‏بدارد وى را احترام خواهد كرد و اگر از او خوشدل نباشد به وى ستم روا نمى‏دارد.» (2)

مطمئنا اگر پدر به عنوان مدیر خانواده فردى صالح و باایمان باشد همسر و سایر اعضاى خانواده را در پرتو مهر و محبت‏خویش قرار داده و در اثر شایستگى‏هاى معنوى خویش، كانون خانواده را به محیطى امن تبدیل نموده و زمینه تربیت فرزندانى باایمان و مسؤولیت‏پذیر را فراهم خواهد نمود.

تاثیر مادر شایسته

مادر نقش قابل توجهى در رشد و شكوفایى استعداد فرزندان در محیط خانه دارد تا آن جا كه یكى از عوامل سعادت و شقاوت انسان را در گرو اعمال مادر او دانسته‏اند. حضرت مجتبى علیه السلام در مورد نقش ویژه مادر در ساختار شخصیت افراد سخنى دارد كه ما را در درك این مهم یارى مى‏كند.

آن حضرت هنگامى كه با معاویه مناظره مى‏كرد، در مورد یكى از علل شقاوت معاویه و سعادت خویش به نقش مادر اشاره كرده و فرمود: « چون مادر تو هند است و در دامن چنین زن پست و فرومایه‏اى پرورش یافته‏اى این گونه اعمال زشت از تو سر مى‏زند و سعادت ما خانواده در اثر تربیت مادرانى پاك همچون فاطمه علیها السلام و خدیجه علیها السلام مى‏باشد.» (3)

مادر به عنوان یك موجود عاطفى در ایجاد محیطى آرام براى فرزندان موثر است، و نقش تعیین كننده‏اى از هنگام انعقاد نطفه تا رسیدن به سن آموزش كودكان دارد. به ویژه در دوران باردارى و هنگام شیر دادن كه شخصیت روانى و اخلاقى كودك ساخته مى‏شود، مادر منبع تغذیه مستقیم كودك مى‏باشد.

بر این اساس ایمان و اخلاق و الدین كه دو ركن مهم خانواده هستند شرط اساسى در نیل به اهداف بلند تربیت مى‏باشد.

ب: دوستان

بعد از خانواده دوستان و هم بازى‏ها و هم كلاسى‏هاى یك كودك مى‏توانند به عنوان یك عامل محیطى در تربیت و خلق و خوى او تاثیرگذار باشند. كودك و نوجوان گرایش زیادى به دوستان هم سن و سال خود دارد و بدون تردید این همنشینى و هم‏گرایى دوستان در یكدیگر موثر خواهد بود. البته معاشرت با دوستان صمیمى یك نیاز طبیعى است و لذت بخش‏ترین ساعات زندگى براى یك كودك و نوجوان لحظاتى است كه با دوستان سپرى مى‏كند.

پیشوایان معصوم ما ضمن بیان اثرهاى مثبت و منفى رفاقت و همنشینى، پیروان خود را به مصاحبت‏با افراد شایسته سوق داده‏اند.

حضرت مجتبى علیه السلام در این رابطه به فرزندش مى‏فرماید: «یا بنى لا تواخ احدا حتى تعرف موارده و مصادره فاذا استنبطت الخبرة و رضیت العشرة فآخه على اقالة العثرة و المواساة فى العسرة; (4) فرزندم! با هیچ كس دوستى نكن مگر این كه از رفت و آمد (و خصوصیات روحى واخلاقى) او آگاه گردى، هنگامى كه دقیقا بررسى نمودى و معاشرت با او را برگزیدى، آنگاه با او براساس گذشت و چشم پوشى از لغزش‏ها و یارى كردن در سختى‏ها دوستى كن.»

ج - تشكل‏ها و محافل اجتماعى

انسان با رفت و آمد به مجالس و محافل، تحت تاثیر رفتارها و حركات شركت كنندگان در آن‏ها قرار مى‏گیرد.

امام حسن مجتبى علیه السلام در سخنى هم به اصل تاثیر مجالس اجتماعى اشاره دارد و هم به شركت در محافل سالم و مفید توصیه و ترغیب مى‏فرماید، آن جا كه مى‏فرماید: «من ادام الاختلاف الى المسجد اصاب احدى ثمان: آیة محكمة و اخا مستفادا و علما مستطرفا و رحمة منتظرة و كلمة تدله على الهدى او ترده عن ردى; هر كس پیوسته به مساجد برود یكى از هشت‏بهره را خواهد برد: آیه و نشانه‏اى محكم، برادرى سودمند، علمى نو، رحمتى مورد انتظار، سخنانى كه او را به راه راست هدایت مى‏كند و یا سخنى كه او را از هلاكت مى‏رهاند.» (5)

بخش دوم: شیوه‏هاى تربیت

1 - استفاده از حس كمال جویى

كودكان و نوجوانان فطرتا كمالات و صفات زیباى انسانى را دوست دارند. مربى مى‏تواند از طریق ارضاء صحیح تفوق خواهى، متربیان خود را به سوى اهداف مورد نظر خویش هدایت كند، و آنان را با دلگرمى و نشاط به كسب كمالات وادار سازد. امام مجتبى علیه السلام روزى فرزندان خود و فرزندان برادر خود را دعوت كرده و به آنان فرمود: «همه شما كودكان اجتماع امروز هستید و امید مى‏رود كه بزرگان جامعه فردا باشید، دانش بیاموزید و در كسب علم كوشش كنید، هر كدام كه نمى‏توانید در مجلس درس مطالب استاد را حفظ كنید آن‏ها را بنویسید و نوشته‏ها را در منزل نگهدارى نمایید تا در موقع لزوم مراجعه كنید.» (6)

آن حضرت با این روش صحیح تربیتى فرزندان را به كسب دانش و درس خواندن ترغیب و تشویق مى‏كند و آنان به این طریق با عشق و علاقه به دنبال كسب دانش و سایر كمالات بشرى مى‏روند و در این شیوه، نیازى به تهدید و مجازات نیست.

2 - معرفى اسوه‏هاى تربیت

كودك و نوجوان فطرتا به دنبال الگو مى‏گردد و این خواسته درونى او در حس تقلید وى جلوه مى‏كند.

والدین و مربیان باید با معرفى الگوهاى صحیح، حس تقلید او را جهت دهند. آن چه در این میان اهمیت ویژه دارد شناساندن الگوهاى راستین و نمونه‏هاى كامل در به وجود آوردن صفات پسندیده در نهاد فرزندان است. این شیوه در قرآن كریم فراوان دیده مى‏شود. قرآن كریم با معرفى الگوهاى كامل و بى عیب و نقص، در آموزش خوبى‏ها و كمالات و فضائل انسانى بهره مى‏گیرد. حضرت مجتبى علیه السلام نیز به پیروى از قرآن در سیره تربیتى خویش این روش را دنبال مى‏كند. آن حضرت بعد از شهادت على علیه السلام خطابه بلیغى ایراد كرد و در ضمن آن به معرفى شخصیت ممتاز على علیه السلام پرداخته و مى‏فرماید: «اى مردم! در این شب مردى از دنیا رفت كه در هیچ كار نیكى، پیشینیان بر او سبقت نگرفتند و بندگان خدا در هیچ سعادتى نمى‏توانند به او برسند، او به همراه پیامبر صلى الله علیه و آله جهاد مى‏كرد و جان خود را فداى او مى‏نمود.» آن گاه با شمردن صفات دیگر امیرمؤمنان علیه السلام او را به عنوان امام و الگوى مردم مطرح مى‏كند. (7)

3 - ایجاد خودباورى و عزت نفس در كودكان

به وجود آوردن خودباورى و عزت نفس در كودكان، آن هارادر زندگى آینده موفق‏تر خواهد نمود. این صفت زیبا را مى‏توان از همان دوران كودكى و با شیوه‏هاى مختلف در او پرورش داد. برخى از آن شیوه‏ها عبارتند از:

یك) احترام به كودك

پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله بارها امام حسن و امام حسین علیه السلام را در ایام كودكى احترام مى‏نمود. روزى پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله نشسته بود كه آن دو كودك وارد شدند، پیامبر به احترام آن‏ها از جاى برخواسته و به انتظار ایستاد، لحظاتى طول كشید، آن‏ها نرسیدند. رسول اكرم صلى الله علیه و آله به طرف كودكان پیش رفت و از آنان استقبال نمود، بغل باز كرد و هر دو را بر دوش خود سوار نمود و به راه افتاد و به آنان فرمود: «فرزندان عزیز، مركب شما چه خوب مركبى است و شما چه سواران خوبى هستید!» (8)

در روایت دیگرى عبدالله بن عباس مى‏گوید: «با پیامبر صلى الله علیه و آله به خانه فاطمه علیها السلام رفتیم. حسن علیه السلام (كه كودكى بیش نبود) صورتش را شسته و تمیز و پاكیزه از منزل بیرون آمد. رسول خدا صلى الله علیه و آله حسن علیه السلام را در آغوش گرفته و بوسید و سپس فرمود: «این پسر من آقاست.» (9)

دو) همبازى شدن با او

كودكان و نوجوانان از بازى و ورزش لذت مى‏برند و به این وسیله ضمن آشنایى بیشتر با جهانى كه در آن زندگى مى‏كنند رشد یافته و در عین حال فرصت‏هاى خوبى را براى بیان احساسات و عواطف خود مى‏یابند. همبازى شدن والدین و بزرگترها با آنان در ایجاد خودباورى در وجود شان نقش مهمى دارد. ابورافع یكى از یاران پیامبر صلى الله علیه و آله روزى با امام حسن علیه السلام كه كودك خردسالى بود، همبازى شد. آنان روى قرار دوش گرفتن از همدیگر بازى مى‏كردند. هنگامى كه نوبت‏سوارى به ابورافع مى‏رسید، حضرت مجتبى علیه السلام به او مى‏فرمود: عجب دارم از تو كه مى‏خواهى بر دوش كسى سوار شوى كه پیامبر صلى الله علیه و آله او را بر دوش خود سوار مى‏كند. وقتى نوبت‏سوارى امام حسن علیه السلام مى‏شد، ابورافع مى‏گفت: همانطورى كه تو به من سوارى ندادى من هم تو را سوار نمى‏كنم. حضرت به او فرمود: آیا میل ندارى كسى را كه پیامبر صلى الله علیه و آله بر دوش خود مى‏نشاند بر دوشت‏سوار كنى؟ ناچار ابورافع طفل را بر دوش خود سوار مى‏كرد.

شخصیت روحى این كودك از خلال گفتار و كیفیت استدلالش پیداست. طفلى را كه پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله در آغوش خود پرورش داده و شخصیت روانى او را احیاء نموده است، بزرگى خود را باور دارد و هرگز با ذلت و زبونى سخن نمى‏گوید. (10)

سه) انتخاب نام زیبا براى كودك

نام كودك نقش مهمى در شخصیت او ایفا مى‏كند. باید براى طفل نامى را انتخاب كرد كه بعدها به خاطر آن مورد استهزاء و تحقیر قرار نگیرد و در آینده احساس حقارت نكند. نامى كه یادآور وابستگى او به خداوند متعال بوده و نشانگر فرهنگ و مكتب او باشد. سیره عملى امام مجتبى علیه السلام در نامگذارى فرزندان خویش گواه روشنى بر توجه آن حضرت به این مهم مى‏باشد. نام فرزندان پسر آن حضرت عبارتند از: حسن، زید، قاسم، عمرو، عبدالله، عبدالرحمن، حسین، طلحه و نام فرزندان دختر او عبارتند از: ام الحسن، ام الحسین، فاطمه، ام عبدالله، ام سلمه، رقیه. (11)

چهار) مشورت با فرزندان

یكى از شیوه‏هاى شخصیت دادن به فرزندان، مشورت كردن با آن‏هاست. امام مجتبى علیه السلام ضمن توصیه به این كار پسندیده، با فرزندان خویش در موارد مختلف مشورت مى‏كرد و بدین وسیله شخصیت آنان را پرورش داده و در آن‏ها عزت نفس ایجاد مى‏نمود. روزى معاویة بن خدیج‏به عنوان خواستگار به منزل آن حضرت آمد، حضرت مجتبى علیه السلام به او فرمود: « انا قوم لا نزوج نساءنا حتى نستامرهن; (12)

ما قومى هستیم كه دختران خود را بدون نظرخواهى و مشورت با خودشان، شوهر نمى‏دهیم.»

پنج) سلام كردن به كودكان

حضرت مجتبى علیه السلام مى‏فرماید: «هر كس قبل از سلام كردن به سخن آغاز كند، او را جواب ندهید.» (13)

این سخن در مورد معاشرت والدین با كودكان اهمیت ویژه‏اى مى‏یابد، زیرا كودكى كه به او سلام داده شود و بدین وسیله از وى احترام نمایند، لیاقت و شایستگى خود را باور مى‏كند و از همان دوران كودكى احساس مى‏كند كه دیگران براى او اهمیت و ارزش قائل هستند.

پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله فرمود: «پنج چیز را تا لحظه مرگ ترك نمى‏كنم...یكى از آن‏ها سلام دادن به كودكان است.» (14)

4 - مطابقت رفتار با گفتار:

والدین و مربیان اگر به گفته‏هاى خویش جامه عمل بپوشانند، بهترین و مؤثرترین و پرثمرترین شیوه را در تربیت‏به كار گرفته‏اند و به طور غیرمستقیم و ناخودآگاه متربیان را تحت تاثیر قرار داده‏اند. پندها و نصیحت‏هاى مربیان و والدین زمانى بر فرزندان موثر واقع خواهد شد كه آنان هر یك نمونه‏اى عملى از آن توصیه باشند و گفتار خویش را با عمل هماهنگ سازند.

حضرت امام حسن مجتبى علیه السلام یكى از دوستان خود را كه شایسته تمجید آن بزرگوار بود با صفات زیبائى معرفى كرد و در ضمن خصلت‏هاى پسندیده او مى‏فرمود: « كان لا یقول ما لا یفعل و یفعل ما لا یقول; (15) او آن چه را كه عمل نمى‏كرد، نمى‏گفت و كارهایى را كه نگفته بود انجام مى‏داد.»

پی نوشت :

1) الدعوات، قطب الدین راوندى، قم، مدرسة الامام المهدى، 1407 ه . ق، ص 144 و 145.

2) مكارم الاخلاق، ص 233.

3) احتجاج طبرسى، ج 1، ص 279.

4) تحف العقول، ص 233.

5) تحف العقول، ص 235.

6) منیة المرید، ص 340.

7) منتهى الآمال، ج 1، ص 225.

8) كودك فلسفى، ج 1، ص 115.

9) اعلام الورى، ص 211.

10) كودك فلسفى، ج 2، ص 133.

11) الارشاد، ج 2، ص 16.

12) حیاة الحسن علیه السلام، ج 1، ص 329.

13) مسند الامام المجتبى علیه السلام، ص 688.

14) الخصال، ج 1، ص 271.

15) تحف العقول، ص 234.

نویسنده: عبد الكریم تبریزى

روابط عمومی پ‍ژوهشكده مجازی تربیت اسلامی بنیان

تربیت امروزه نه تنها در جوامع و خانواده‏هاى مسلمان مورد توجه قرار گرفته و هر پدر و مادرى آرزو مى‏كند كه فرزندان خود را طبق رهنمودهاى صحیح و اصول و ارزشهاى والاى انسانى و الهى تربیت نموده و در آینده فرزندى رشد یافته و كارآمد داشته باشد بلكه اهداف عا لى و اخلاقى تعلیم و تربیت از مهم‏ترین دغدغه‏هاى جهانى است.

سازمان ملل متحد در بند2 از ماده 26 اطلاعیه جهانى حقوق بشر مقرر داشته است كه: تعلیم و تربیت باید به توسعه شخصیت انسان و تقویت و احترام به حقوق بشر و آزادى‏هاى اساسى متوجه گردد و تفاهم و اغماض و مودت را بین كلّیه ملل و دسته‏هاى نژادى و مذهبى به وجود آورد و موجب پیشرفت فعالیت‏هاى ملل متحد در راه حفظ صلح شود.(1)

موضوع این نوشتار افزون بر اهمّیتى كه در خودمسئله تربیت وجود دارد به نقطه نظرات شخصیتى برمى‏گردد كه خود نمونه بارزى از یك انسان كامل و تربیت یافته در مكتب نبوى، علوى و فاطمى است و هم چنین پرورش دهنده فرزندانى است كه هر كدام به نوبه خود به عنوان اسوه‏هاى عالى و تجلى ارزشهاى والاى انسانى در تاریخ بشر مى‏درخشند. امام حسن مجتبى(ع) همان شخصیت تربیت یافته در دامان رسالت است كه پیامبر اكرم(ص) در مورد وى فرمود: حسن پسر من است ،او از من است. او نور چشم من و روشنائى قلب من مى‏باشد، او میوه جان من است، او سید و آق اى جوانان اهل بهشت است. او حجت خدا بر امت من مى‏باشد. دستورات او دستورات من و سخن او سخن من است، كسى كه از او پیروى كند او از من است و كسى كه با دستورات او مخالفت كند از من نیست.(2)

خصلت‏هاى زیبا و كمالات عالى انسانى آنچنان در وجود مقدس وى مى‏درخشد كه حتى دشمنانش را نیز به اعجاب و تحسین واداشته است. ابن حجر عسقلانى از دانشمندان اهل سنت مى‏نویسد:

هنگامى كه حسن بن على(ع) از دنیا رفت یكى از دشمنان سرسخت آن حضرت در تشییع جنازه او گریه مى‏كرد. حسین بن على(ع) به او گفت: تو با آن همه اذیت و آزار و مخالفت كه در مورد برادرم روا مى‏داشتى باز هم گریه مى‏كنى؟ او گفت: انّى كنت افعل ذلك الى احلم من هذا و اشا ر بیده الى الجبل؛(3) من به كسى بدى مى‏كردم و آزارش مى‏دادم كه صبورتر و حلیم‏تر از این كوهها بود.

در مورد مقام ارجمند آن حجت الهى همین بس كه حضرت سیدالشهدا(ع) با آن عظمت و جلالت خویش در مقابل دستورات و اوامر امام حسن(ع) تسلیم محض بود. امام باقر(ع) فرمود: ماكلّم الحسین بین یدى الحسن اعظاماً له؛(4) امام حسین (ع) به خاطر رعایت عظمت امام حسن(ع) هیچ گاه در مقابل سخن او حرفى نمى‏زد.

سیره تربیتى امام حسن(ع )

در سیره تربیتى امام حسن(ع) مسائل تربیتى و نكات باریك روان شناختى قابل توجهى دیده مى‏شود كه مى‏تواند به عنوان الگو و روش صحیح تعلیم و تربیت كودكان مطرح شود و بهترین فنون پرورش كودكان براى والدین و مربیان است.

بر اساس روش تربیتى امام مجتبى(ع) بعد از این كه به زمینه‏ها و بسترهاى مناسب در تعلیم و تربیت پرداخته شد، با ایجاد ارتباط عاطفى و بكارگیرى شیوه‏هاى صحیح تربیتى به رشد و پروش فرزندان اقدام مى‏شود.

در این شیوه مسائل اساسى و ریشه دار تربیت، عوامل و نقش آفرینان در این صحنه، شیوه‏هاى اصلاح رفتار و جلوگیرى از لغزش‏ها، صفات و شرائط مربیان برتر، راههاى مقابله با مشكلات و حل آنان، تربیت دینى، اهمیت الگو و سرمشق، موانع و آفات تربیت، اهمیت خانواده و نقش بن یادى والدین از جمله مواردى است كه مورد توجه قرار گرفته است كه برخى از آنان در این مقاله مورد بررسى قرار مى‏گیرد.

اهمیت تربیت ‏

انسان موجودى ترقى خواه و داراى استعداد كمال است و براى سیر تكاملى خویش لازم است با پیروى از یك روش تربیتى قوى و كامل تلاش نماید و در كنار پرورش جسم در تعالى روح خود و فرزندانش نیز كوشا باشد و گرنه ماهیت انسانى‏اش را از دست خواهد داد. امام حسن مجتبى (ع) در مورد اهمیت تربیت معنوى و روحى مى‏فرماید: «عجبت لمن یتفكّر فى مأكوله كیف لایتفكّر فى معقوله فیجنّب بطنه مایؤذیه و یودع صدره ما یردیه؛ تعجب مى‏كنم از فردى كه در غذاى جسمانى خود فكر مى‏كند (كه سالم و بهداشتى و پاكیزه باشد) اما در غذاى روح و جان خویش نمى‏اندیشد»، در نتیجه شكم خود را از غذاهاى زیانبخش حفظ مى‏كند ولى برایش اهمیتى ندارد كه افكار پلید و ناپسند در روان او وارد شده و وجودش را در معرض افكار پست و انحرافى قرار دهند.

نقش آفرینان در تربیت‏

نقش والدین :

از منظر امام حسن مجتبى(ع) پدر و مادر در شكل‏گیرى شخصیت فرزندان اساسى‏ترین نقش را دارند به این جهت آن حضرت به مردى كه در مورد خواستگاران دخترش از آن حضرت نظرخواهى مى‏كرد، به نقش پدر آینده و مدیر خانواده اشاره كرده و فرمود: «زوّجها من رجلٍ تقّىٍ فانّ ه ان احبّها اكرمها و ان ابغضها لم یظلمها؛(5) براى همسرى دخترت مردى با تقوا و مؤمن برگزین، زیرا اگر او دختر ترا دوست بدارد وى را احترام خواهد كرد و اگر خوشایند او نباشد به وى ظلم نمى‏كند.»

همچنین آن گرامى به اهمّیت نقش مادر پرداخته و هنگامى كه بامعاویه مناظره مى‏كرد در مورد یكى از علل انحراف معاویه از محور حق و انحطاط اخلاقى وى از نقش مادرش هند یاد كرده و گفت: معاویه! چون مادر تو «هند» است و مادر بزرگت «نثیله» مى‏باشد و تو در دامن چنین زن ان فرومایه و پست پرورش یافته‏اى این گونه اعمال زشت از تو سر مى‏زند و سعادت ما اهل بیت پیامبر(ص) در اثر تربیت در دامن مادرانى پاك و پارسا همچون خدیجه و فاطمه مى‏باشد.(6)

نقش رفیق :‏

بدون تردید بعد از خانواده مهمترین عاملى كه در خلق و خوى فرزندان تأثیر مى‏گذارد رفقا و دوستان وى هستند. حضرت امام مجتبى (ع) در تربیت فرزندان خویش به نقش مهم رفیق توجه داشته و به داشتن دوستانى سالم عنایت ویژه مبذول كرده است. آن حضرت به فرزندش سفارش م ى‏كند كه: فرزندم! با هیچ كس دوستى مكن مگر اینكه از رفت و آمد (ویژگى‏هاى روحى، اخلاقى و رفتارى) وى آگاه گردى، هنگامى كه دقیقاً بررسى و تحقیق نمودى و معاشرت و دوستى با او را برگزیدى، آن گاه با او بر اساس گذشت و چشم پوشى از لغزش‏ها و یارى كردن در سختى‏ها هم راه باش!(7)

مربى و معلم ‏:

حساسترین دوران رشد كودك در مراكز آموزشى و مدرسه سپرى مى‏شود و مربیان و معلمان با گفتار و رفتار و منش خود صفات و اخلاق روحى و روانى شان را به فرزندان منتقل مى‏كنند و دانش‏آموزان بیشترین تأثیر را از اساتید و مربیان خود مى‏گیرند بنابراین بخش مهمى از ش خصیت فرزندان بستگى به معلمان و اساتید وى دارد. در این راستا امام حسن (ع) تأثیر چشمگیر معلمان و نقش ارزنده آنان در عرصه تربیت را یاد آور شده و آنانرا به تربیت صحیح دانش آموخته‏گان سفارش كرده و فرمود: كسى كه یتیم آل محمد(ص) (دانشجو و دانش‏آموز دینى) را سرپ رستى نماید و به جاى پدر و اولیاء دلسوزش وى را تحت مراقبت خویش قرار دهد، یتیمى كه در ورطه جهل و ناآگاهى فرورفته است. چنانچه او را از جهل برهاند و امور مشتبه و به هم آمیخته را براى او توضیح دهد و به تأمین نیازهاى مادى او نیز اقدام نماید فضیلت و بلندى مقام وى (در مقایسه با دیگران ) همچون درخشش خورشید به (سها) و ستاره كم نور است.(8)

محافل عمومى و مذهبى‏ :

محافل عمومى و مذهبى از دیگر عوامل تربیت در منظر امام حسن مجتبى(ع) است. آن حضرت در گفتارى حكیمانه افزون بر نقش مجالس و كانون‏هاى اجتماعى در اخلاق افراد به شركت در محافل مفید و سازنده توصیه نموده و مى‏فرماید: كسى كه پیوسته به مساجد رفت و آمد داشته با شد یكى از هشت بهره را نصیب خود خواهد كرد: آشنائى با دوستان جدید، استفاده از دانش‏هاى نو و اطلاعات تازه و نایاب، یافتن دلیل محكم و قاطع در راه هدف، رسیدن به رحمتى مورد انتظار از طرف خداوند، آموختن سخنانى كه او را از لغزش و خطاها باز مى‏دارد، یاد گرفتن راه هاى صحیح و هدایت بخش، ترك گناه از ترس خداوند، خوددارى از معصیت به خاطر شرم از مردم و ترس از رسوائى.(9)

در اینجا به برخى از روش‏هاى تربیت در سیره آن حضرت مى‏پردازیم:

الف. تحریك حسّ كمالخواهى ‏

انسان ذاتاً شخصیت خود را دوست دارد و سعى مى‏كند كه با كسب كمالات محبوبیت و عزّت خود را تقویت كرده و بالا ببرد. مربیان مى‏توانند با استفاده از این خصلت و تحریك حس برترى‏طلبى فرزندان آنان را به سوى اهداف صحیح تربیتى هدایت كنند.

امام حسن(ع) از این شیوه در تربیت فرزندان استفاده مى‏كرد. آن حضرت روزى فرزندان خود و فرزندان برادرش را دعوت كرده و در ضمن یك گفتگوى صمیمى به آنان فرمود: انّكم صغار قومٍ و یوشك ان تكونوا كبار قومٍ آخرین فتعلّموا العلم فمن لم یستطع منكم ان یحفظه فلیكتبه ول یضعه فى بیته؛(10) همه شما كودكان اجتماع امروز هستید و امید است كه بزرگان جامعه فردا باشید پس دانش تحصیل كنید و علم بیاموزید. هر كس از شماها توانائى حفظ دانش را ندارد آن را بنویسد و در منزلش نگهدارى نماید.

ب. شناساندن الگوهاى غرب ‏

انسان در دوران نوجوانى شدیداً به دنبال الگو مى‏گردد و حس تقلید او را وادار مى‏كند تا از الگوهاى دلبخواهش تقلید نماید. این خواسته درونى وسیله مناسبى است كه مربیان و والدین در امر تربیت از آن بهره گیرند و الگوهاى خوب را در معرض دید فرزندان قرار دهند و به او معرفى نمایند. امام مجتبى(ع) در سیره و سخن خویش به الگوى نیكو اشاره كرده و آنان را به پیروانش مى‏شناساند. آن حضرت بعد از شهادت پدر بزرگوارش به معرفى شخصیت ممتاز تاریخ، حضرت امیرالمؤمنین(ع) پرداخته و آن گرامى را به عنوان سرمشق خوبان عالم معرفى كرده و فرمود: اى مردم! در این شب مردى از دنیا رفت كه در هیچ كار نیكى پیشینیان بر او سبقت نگرفتند و بندگان خدا در هیچ سعادتى به او نمى‏توانند رسید او به همراه پیامبر(ص) جهاد مى‏كرد و جان خود را فداى او مى‏نمود.(11)

آن حضرت در سخن دیگرى حضرت فاطمه زهرا(س) را مقتداى نیایشگران به شمار آورده و در مورد آن بانوى وارسته فرمود: ما كان اعبد من فاطمة كانت تقوم حتّى تتورّم قدماه؛(12) در دنیا شخصى عابدتر از فاطمه(س) نبود، آن بزرگوار در حالت مناجات و عبادت آنقدر روى پاهاى خود مى‏ایستاد تا آن كه پاهاى مباركش ورم كرد.

ج. شیوه حلم و خویشتن دارى ‏

حلم و بردبارى مربیان در ارتباط با متربیان حساسیت خاصى دارد. زیرا نوجوانان و كودكان در اثر بازیگوشى و شیطنت ممكن است دچار خطاها و لغزشهائى شوند و موجبات ناراحتى بزرگترها را فراهم آورند امّا استفاده از این شیوه مربیان را بیشتر یارى خواهد كرد. و طعم ش یرین مدارا و گذشت را در آینده نزدیك خواهند چشید. این شیوه را در رفتار امام حسن(ع) به نظاره مى‏نشینیم:

روزى امام حسن مجتبى(ع) سوار بر مركب خویش، در یكى از معابر مدینه عبور مى‏كرد. با مردى از اهل شام مواجه شد. آن مرد شامى تا حضرت را شناخت بى‏درنگ به لعن و نفرین امام پرداخته و سخنان ناشایستى را نثار امام كرد. حضرت امام مجتبى(ع) در همان حال با كمال خونسردى و بردبارى تمام سخنان زشت و دشنامهاى نارواى او را با سكوت و صبر تحمّل كرد و خشم خود را فرو مى‏برد. تا این كه مرد شامى عقده دل را خالى كرده و خاموش شد. در آن لحظه پیشواى دوم شیعیان با سلام بر آن مرد، سكوت آن چند لحظه خاموشى را شكسته و با لبخندى ملیح كه حاك ى از صفاى دل آن جناب بود و در حالى كه مهر و عاطفه و محبت در چشمان نافذ و سیماى نورانى اش موج مى‏زد لب به سخن گشوده و به آرامى فرمود: اى مرد! گمان مى‏كنم كه در این شهر غریب باشى و شاید هم مرا به اشتباه گرفته‏اى؟ حالا اگر از ما رضایت بطلبى از تو راضى مى‏شو یم و اگر چیزى از ما بخواهى، به تو مى‏بخشیم، اگر راه گم كرده‏اى راهنماییت مى‏كنیم، اگر گرسنه‏اى تو را سیر مى‏نمائیم، اگر لباس ندارى تو را مى‏پوشانیم، اگر نیازمندى تو را غنى مى‏كنیم، اگر از جائى رانده شده یا فرارى هستى تو را پناه مى‏دهیم اگر خواسته‏اى دارى بر مى‏آوریم، اگر توشه سفرت را پیش ما آورى و مهمان ما باشى براى تو بهتر است و تا هنگام رفتن از تو پذیرائى مى‏كنیم. چون كه خانه ما وسیع و امكانات مهمان نوازى‏مان فراهم است.

آن مرد وقتى با این برخورد كریمانه حضرت مواجه شد و سخنان شیوا و دلنشین آن بزرگوار را شنید، آرام آرام احساس كرد كه ناراحتى خاصى در درون وجدانش او را مى‏آزارد. آثار شرم و حیا بر صورتش ظاهر شده و پیش از آن كه سخنى بگوید، اشك ندامت بر گونه‏هایش لغزید و بالحن ى خاضعانه و مؤدبانه عرضه داشت: شهادت مى‏دهم كه تو خلیفه خداوند بر روى زمین هستى، خداوند داناتر است كه رسالتش را در كدام خانواده قرار دهد: اللّه اعلم حیث یجعل رسالته؛ تا این لحظه شما و پدرتان منفورترین خلق خدا نزد من بودید و اكنون شمارا محبوبترین فرد روى زمین مى‏دانم. آن گاه به همراه امام حسن(ع) راهى خانه آن حضرت شد و تا روزى كه در مدینه بود در مهمانسراى حضرت پذیرائى مى‏شد. بعد از آن واقعه در ردیف دوستان و ارادتمندان خاص اهل بیت (ع) قرار گرفت.(13)

د. شیوه‏هاى رفتارى ‏

والدین و مربیان مهمترین آموزه‏هاى تربیتى را مى‏توانند با اعمال شایسته خویش در وجود فرزندان پدید آورند. زیرا آموزه‏هاى رفتارى بطور غیر مستقیم و ناخود آگاه در نهاد نونهالان تأثیر مى‏گذارد. اگر آنان فقط به گفتارها و توصیه‏هاى خالى از عمل بسنده كنند مم كن است كودكان در دل خود این ابیات را زمزمه كنند كه:

پندم چه دهى نخست خود را

محكم كمرى زپند بربند

چون خود نكنى چنان كه گویى‏

پند تو بود دروغ و ترفند

با مرورى كوتاه به سیره عملى امام مجتبى(ع) بهره‏گیرى از این شیوه را بالعیان مشاهده خواهیم كرد كه تمام كمالات اخلاقى و معنوى و انسانى در سراسر زندگى آن حضرت به چشم مى‏خورد. عفو و گذشت، حلم و بردبارى، تواضع و فروتنى، عبادت و راز و نیاز كرامت و بخشش و سایر خصلت‏هاى ویژه انسانى در زندگى آن حضرت مشهود است. نمونه‏اى از سیره عملى آن حضرت را با هم بخوانیم:

یكى از غلامان خدمتگزار حضرت امام حسن(ع) مرتكب جنایتى شد كه سزاوار كیفر بود. حضرت دستور داد تا وى را تنبیه نمایند. غلام خطاكار در آن لحظه پیشدستى كرد و خطاب به امام (ع) این آیه را قرائت نمود: و العافین عن النّاس؛انسانهاى وارسته از خطاى گنهكاران عفو مى‏كن ند. حضرت فرمود: بخشیدم. غلام ادامه داد و اللّه یحبّ المحسنین؛ خداوند نیكوكاران را دوست دارد. امام فرمود: ترا در راه خدا آزاد كردم.(14)

ه. تشویق ‏

از موفق‏ترین شیوه‏هاى تربیتى تشویق و ترغیب افراد است. این شیوه علاوه بر اینكه محركى بسیار قوى در تغییر رفتار به سوى اهداف مطلوب تربیتى است در شكوفا سازى و استعدادهاى درخشان و نهفته انسانى نقش فوق العاده‏اى دارد. تجربه نشان داده است كه تشویق مناسب و بجا مى‏تواند نهفته‏ترین استعدادهاى درونى كودكان و نوجوانان را زنده كرده و در مرحله پیشرفت و سازندگى قرار دهد و آنان را در رسیدن به اهداف مهم و حیاتى و كمالات قوى دل و استوار سازد. نقل دو روایت از امام حسن(ع) اهمیت به نقش ت شویق را در سیره آن بزرگوار روشن مى‏كند:

1- انس بن مالك مى‏گوید: یكى از كنیزان امام حسن(ع) شاخه گلى را به حضور آن حضرت هدیه نمود، امام حسن(ع) آن شاخه گل را با كمال میل پذیرفته و به او فرمود: ترا در راه خدا آزاد كردم. من به عنوان اعتراض گفتم: در مقابل اهداء یك شاخه گل او را آزاد كردى؟ امام فرمو د: خداوند در قرآن به ما چنین یاد داده و فرموده است: «اذا حیّیتم بتحیّةٍ فحیّوا باحسن منها؛ هرگاه كسى به شما تحیت گوید پاسخ آنرا بهتر از آن بدهید» سپس فرمود: پاسخ بهتر همان آزاد كردن اوست.»(15)

2- روزى آن حضرت غلام جوانى را دید كه ظرف غذائى در پیش دارد او لقمه‏اى از آن مى‏خورد و لقمه دیگر را به سگى كه نزدیك او نشسته بود مى‏داد. امام حسن(ع) پرسید:چرا چنین مى‏كنى؟ پسر نوجوان پاسخ داد: من خجالت مى‏كشم كه خودم غذا بخورم و این سگ گرسنه بماند. حضرت مجتبى(ع) خواست كه به این غلام مهربان پاداشى نیكو عنایت كند به این جهت او را به خاطر این عمل نیك، از مولایش خرید و آزاد كرد و باغى را كه در آن كار مى‏كرد خریده و به او بخشید.(16)

و. ورزش و تفریح‏

در امر تربیت توجه به شادى سالم و روحیه بخش و حركات نشاط آفرین جایگاه ویژه دارد. چرا كه تفریح و ورزش كودكان و نوجوانان را پرتوان، فعال و نیرومند مى‏سازد و افرادى كه با نشاط باشند آموزه‏هاى اخلاقى و كمالات را بهتر مى‏پذیرند. اساساً تربیت یافتگان مك تب حیات بخش اسلام باید شاداب و روحیه‏هاى قوى داشته باشند. امام مجتبى(ع) یكى از ویژگى‏هاى مؤمنین را پرنشاط بودن آنان مى‏داند و مى‏فرماید: از ویژگى‏هاى انسانهاى با ایمان، شادى و نشاط داشتن در مسیر هدایت و خوددارى از شهوات است.(17)

این روحیه در والدین و كسانى كه امر تربیت را به عهده دارند به مراتب باید بیشتر رعایت شود، زیرا كودكان دوست دارند شاد و خندان باشند و از والدین و معلمان عبوس و گرفته در رنج و عذابند.

چون وانمى‏كنى گرهى خود گره نباش‏

ابرو گشاده باش چو دستت گشاده نیست‏

براى تربیت فرزندانى پرنشاط و داراى روح و جسمى سالم شایسته است كه مربیان و والدین خود از چنین صفاتى برخوردار باشند. در این زمینه نباید از نقش ورزش غافل بود. در سیره امام حسن(ع) ورزش از روش‏هاى تفریح، سرگرمى و تقویت جسم و روح و بالاخره از عوامل رشد و تربیت محسوب مى‏شود آن حضرت ضمن شركت در ورزشهاى تربیتى و تفریحى از پرورش روحى و معنوى نیز غافل نبود. عاصم بن ضمره مى‏گوید: روزى به همراه حسن بن على(ع) براى گردش و تفریح به ساحل فرات رفته بودیم، عصر آن روز در حالى كه روزه بودیم آب صاف و زلال فرات، روى سنگ‏ها و شن‏ها موج مى‏زد و تمام اشیاء داخل آب در مقابل چشمان ما خودنمایى مى‏كردند. حسن بن على(ع) گفت: اگر لباس شنا داشتم داخل آب مى‏شدم و آب تنى مى‏كردم. گفتم: من دارم و آن را در اختیار شما مى‏گذارم. فرمود: پس خودت چه مى‏پوشى؟ گفتم: من همین طورى به داخل آب مى‏ر وم. فرمود: این همان كارى است كه من اصلاً دوست ندارم و خوشم نمى‏آید. از رسول خدا(ص) شنیدم كه مى‏فرمود: در داخل آب موجودات زنده‏اى است كه باید از آن‏ها شرم كنید و به احترام آنان بدون پوشش مناسب به داخل آب نروید.(18)

پى‏نوشت‏ها :

1. تربیت اسلامى، كتاب دوم، ص 204.

2. و اماالحسن (ع) فانه ابنى و ولدى، و منى و قرة عینى و ضیاء قلبى و ثمرة فؤادى و هو سید شباب اهل الجنه و حجة اللّه على الامه، امره امرى و قوله قولى، من تبعه فانه منى و من عصاه فلیس منى. بحار الانوار، ج 28، ص 39.

3. تهذیب التهذیب، ج 2، ص 259.

4. المناقب، ج 3، ص 401.

5. مكارم الاخلاق، ص 233.

6. احتجاج طبرسى، ج 1، ص 282.

7. تحف العقول، ص 233.

8. منیة المرید، ص 33.

9. تحف العقول، ص 235.

10. ترجمة الامام الحسن (ع)، ص 167.

11. مسند احمد، ج 1، ص 200.

12. بحارالانوار، ج 43، ص 75.

13. مناقب، ج 3، ص 19.

14. بحارالانوار، ج 43، ص 342.

15. جلوه هائى از نور قرآن، ص 27.

16. البدایة و النهایه، ج 8، ص 38.

17. اعلام الدین، ص 137.

18. مسند امام مجتبى(ع)، ص 797.

منبع : مجله پاسدار اسلام شماره 279 و 280 - اسفند83 - فروردین84  , پدید آورنده : حجة الاسلام عبدالکریم پاک نیا ، از طریق شبكه اطلاع رسانى حوزه

روابط عمومی پ‍ژوهشكده مجازی تربیت اسلامی بنیان

موضوعات

به گالری تصاویر دیدنی پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان خوش آمدید

نظرسنجی

    به نظر شما آیا نظام آموزش و پرورش كشور در حوزه تربیت اسلامی موفق بوده است ؟



  • فهرست مطالب پ‍ژوهشكده بنیان

آمار وب سایت

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • بازدید ماه آینده :
  • تعداد کل اخبار :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :