تبلیغات
پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان - غدیر در آئینه تربیت قسمت 2

پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان

چهارشنبه 3 آبان 1391

غدیر در آئینه تربیت قسمت 2

پژوهشکده مجازی بنیان : روابط عمومی پژوهشکده بنیان   

ب) احادیث اسلامی: 

در روایات و احادیث نیز به نقش تربیت در ساختار شخصیت انسان عمیقاً توجه شده است و دستورات فراوانی در زمینه تعلیم و تربیت رسیده است. پیامبر اکرم(ص) در تبیین اهداف و برنامه های شان می فرمایند: «انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق؛ من برای تکمیل و تتمیم اخلاق کریمه مبعوث به رسالت شده ام.» رسول خدا (ص) در این حدیث تکامل اخلاقی را به عنوان مهم ترین وظیفه پیامبری خویش اعلام فرموده است. به این معنا که همه انبیا برای پرورش اخلاق مردم آمدند و هرکدام به نوبه خود در ایجاد و ترویج آن تلاش کردند، ولی تکمیل اخلاق پسندیده به عهده آن حضرت گذاشته شده است. چون قرب الهی حاصل نمی شود، مگر با تربیت روحی و معنوی انسان. براین اساس، پیامبر اکرم(ص) همزمان با فعالیت های سیاسی- اجتماعی به تعلیم و تربیت مسلمانان اهمیت ویژه قائل بود و در عمل هم نشان می داد.

با دید تربیتی اگر به اسلام و قرآن نگاه کنیم، می بینیم که مکتب اسلام بیش از هر چیز یک مکتب تربیتی است. به گفته بزرگان اخلاق تمام آیات قرآن اعم از آیات احکام، آیات قصاص و دیات و آیات مربوط به مرگ و موت و حیات و زندگی همه به نوعی جنبه تربیتی دارد و برای تربیت آدمی نازل شده است. دستوراتی که در اسلام در مورد خود سازی و دیگر سازی آمده، در دیگر ادیان نیامده و یا به ندرت یافت می شود. به راستی اگر به دستور العمل های اسلام در عرصه های مختلف فردی و اجتماعی عمل شود، بسیاری از مشکلات موجود در جوامع مسلمان نظیر جرم و جنایت، تجاوز و بی بند و باری و مفاسد اخلاقی برطرف خواهند شد. رسول خدا (ص) طبق وظیفه دینی و الهی شان در سه سال نخست نبوت، صرفاً به تربیت افراد مستعد و جوانانی پرداختند که پذیرای تعالیم حیات بخش اسلام بودند و توانستند در آن مدت بسیار کوتاه انسان های شایسته ای را پروش داده با خود همراه سازند. افرادی که موفق شدند در اثرتربیت زندگی آفرین آن حضرت به قله های رفیع ایمان، تقوا و کمالات معنوی صعود کنند. این گونه افراد در میان اصحاب پیامبر(ص) کم نبودند و از جمله آنان می توان به سلمان، ابوذر، عمار، مقداد و بلال حبشی اشاره کرد. این تربیت یافتگان مکتب اسلام چنان مقاوم و پایدار بار آمدند که در برابر آن همه حوادث کمر شکن و طاقت فرسای مکه مانند کوه استوار باقی ماندند و لحظه ای ضعف و تردید بر خود راه ندادند، به نحوی که همواره مدافع جان برکف اسلام و قرآن و اهل بیت پیامبر(ع) بودند.

علی(ع) در نامه31 نهج البلاغه که به عنوان منشور تربیتی آن حضرت شهرت یافته در باب تربیت کودک و نوجوان می فرماید: «قلب الحدث کالارض الخالیه ما القی فیها قبلته؛ دل کودک همانند زمین خالی از کشت و زراعت است که آمادگی پذیرش هر بذری را دارد و هرچه در آن کاشته شود پذیرا است.» همچنین رسول خدا (ص) فرمود: «علیکم بالاحداث؛ کودکان و نوجوانان را در یابید.» زیرا آنان همانند نهال خردی هستند که تازه از زمین سر برآوردند و برای اصلاح و تربیت و قبول هر نوع تحولی آمادگی کامل دارند. این گونه روایات در باره اهمیت تربیت و نقش آن در دوره کودکی از پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) بسیار وارد شده است و از بررسی اجمالی آن ها به این نتیجه می رسیم که دوره کودکی و نوجوانی حساس ترین دوره زندگی انسان است و تربیت در این دوره در شکل گیری مناسب شخصیت او نقش اساسی دارد.اگر چیزی را در این دوره به کودک بیاموزد هرگز از یاد او نخواهد رفت تا آن جا که گفته شده:« التعلم فی الصغر کالنقش فی الحجر؛ یادگیری در کودکی مانند حک کردن در دل سنگ است که سال ها باقی می ماند.» این امر، برای هرکس روشن و قابل تجربه است، چون هرکس اگر به یادداشت ها و خاطره های دوران کودکی خود مراجعه کند، آن چیزهایی را که در خردسالی آموخته است در بزرگسالی به آسانی قابل باز یافتند و می تواند آن ها را در ذهن خود احضار نماید. همچنین است اگر کودک در این دوره از تربیت صحیح برخودار گردد ساختار شخصیتی او به گونه ای قالب بندی می شود که جز خیر و خوبی چیزی از او بروز نخواهد کرد. بدین جهت نسل جوان درسرزمین مکه بیشتر به ندای پیامبر اکرم (ص) لبیک گفتند و دعوت او را پذیرفتند.

- نقش تربیت از دیدگاه دانشمندان:

دانشمندان امروزی، به ویژه روان شناسان در حوزه شخصیت و تربیت و دوره کودکی فعالیت های تحقیقی و پژوهش های قابل توجهی انجام داده و مطالب فراوانی را عرضه داشته اند. هر چند نظریات علمی و فرمول های کاربردی ارائه شده از جانب اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان در سده های اخیر توجه بسیاری از دانشجویان و نواندیشان را به خود جلب کرده، ولی با دقت و تأمل در آیات و روایات می توان ریشه خیلی از نظریه های جدید را در متون دینی و اسلامی پیدا کرد. این مطلب، در قلمرو تعلیم و تربیت و اندیشه های تربیتی کاملاً روشن است. زیرا اصول و روش های تعلیم وتربیت، با تأکید بر سنین کودکی و نوجوانی چیزی است که امروزه در اندیشه های غرب جایگاه ویژه دارد و پیرامون آن زیاد سخن گفته می شود. این مسائل با نظر به متون دینی پیش از آن که در مغرب زمین وجود داشته باشد درمنابع اسلامی وجود داشته و قرنها پیش از این ارائه شده است.

یکی از مباحث مهم روان شناسی بحث رشد انسان در دوره های مختلف زندگی است و در این زمینه گرایش های متعدد در مراکز دانشگاهی تدریس می شود، ولی این مباحث پیش از این در قرآن کریم و احادیث اسلامی به تفصیل بیان شده است. چون مراحل تکوّن و رشد انسان از آغاز انعقاد نطفه یا تخم بارور تا پایان زندگی در قرآن کریم و بسیاری از روایات مشروحاً ذکر شده است. با این تفاوت که متون اسلامی نیاز به تبیین و توضیح و دسته بندی جدید در قالب ادبیات روز دارد تا برای همگان قابل درک و فهم باشد، چون نسل جوان اکثراً آشنایی چندانی با متون دینی ندارند و تحت تأثیر ادبیات جدید قرار گرفته اند. به هرحال لازم است به برخی از نظریات متفکران غرب در باب تربیت و نقش آن در شخصیت انسان اشاره شود.


نقش آن در شخصیت انسان اشاره شود.

زیگموند فروید، پزشک اتریشی که نظریات قابل توجهی در زمینه شخصیت و شناخت انسان دارد، می گوید: مهم ترین دوره زندگی انسان همان دوره کودکی او است. اگر فردی در بزرگسالی دچار مشکلات روانی- رفتاری گردد باید علت آن را در دوره کودکی وی جست و جو کرد. چرا که رفتارهای سرکوب شده در زمان کودکی در بخش نا هشیار ذهن او ذخیره می شود و به تدریج در بزرگسالی بروز می کند. اگرکودک در این دوره کتک خورده باشد، آن را در بزرگسالی به رئس، مدیر، کارفرما و هر فرد ما فوق خود منتقل می کند. به نظر وی در دوره 6-12سالگی رشد هوشی، اخلاقی و اجتماعی کودک بیشتر توسعه می یابد. این دوره برای تعلیم و تربیت کودک بسیار مناسب است و او می تواند به یادگیری مطالب و مهارت های تازه از قبیل خواندن و نوشتن و آموختن آداب و رسوم و اخلاق اجتماعی نائل آید.

جان لاک انگلیسی می گوید: ضمیر آدمی در بدو تولد مانند لوح سفیدی است که هیچ نقش و نگاری در آن وجود ندارد و تجربه و تربیت است که به تدریج تصوراتی در باب مفاهیم دینی، علمی و اخلاقی را در ذهن او ایجاد می کند. او در باب تعلیم و تربیت بر این باور است که روح سالم در بدن سالم است و هدف تعلیم و تربیت را در پیدایش و پرورش فضیلت و خرد و ادب و دانش می بیند که فضیلت به وسیله خدا شناسی و حق پرستی و ادب با دانش قابل تحقق می باشد. برخی دیگر از روان شناسان می گویند: ارکان و پایه های اصلی انسان بر چگونگی گذران دوران کودکی بستگی دارد. در دوران کودکی است که رفتار انسان به ویژه رفتار های عاطفی و اجتماعی در اثر ارتباط با والدین و اطرافیان و مربیان تکوُّن پیدا می کند. عادت ها و رفتارهایی را که کودک در دوره کودکی فرا می گیرد در طول زندگی بر چگونگی سازگاری وی با محیط پیرامونی اش مؤثر است.

به گفته گزل: کودک در پنج سالگی نسخه کوچکی است از شخص جوانی که بعداً خواهد شد. به هر حال، همه روان شناسان و پژوهشگران تعلیم تربیت به نقش آموزش و تربیت در دوره کودکی اتفاق نظر دارند و بر نقش مربیان به خصوص والدین تأکید می ورزند.آن چه از آیات و روایات و نظریات دانشمندان در زمینه تربیت و نقش آن در ساختار شخصیت آدمی در دوره کودکی گفته شد اهمیت این دوره تا حدی برای ما روشن گردید. همین اهمیت دوران کودکی سبب شده است که این دوره بیش از دیگر دوره های زندگی انسان مورد مطالعه و بررسی دقیق علوم مختلف قرار گیرد. پیشوایان دینی و مربیان دلسوزی که می خواهند جماعتی را به سوی زندگی سالم و برخوردار از آسایش و آرامش واقعی هدایت نمایند، توجه مردم را به اهمیت تربیت در دوران کودکی جلب می کنند. این گروه وظیفه پدر و مادر را در تربیت اولاد بسیا مؤثر دانسته توصیه های لازم را به آن ها ارئه می دهند. اگر والدین به وظایف دینی و اجتماعی خود به خوبی عمل کنند می توانند افراد وارسته ای را تحویل جامعه دهند. 

- شخصیت تربیتی علی (ع)

پس از تبیین اهمیت تربیت در دوره کودکی باید به بررسی چگونگی تربیت علی(ع) در دوره کودکی او بپردازیم و ببنیم که آن حضرت دوره کودکی را چگونه سپری کرده و از تربیت مناسبی در آن دوره برخوردار بوده یانه؟ به این هدف که شاید بتوانیم از راه بررسی ویژگی های تربیتی امام علی (ع) تا اندازه ای با شخصیت و مقام آن بزرگوار آشنا شویم و اینکه او نزد خدا و پیامبر اکرم(ص) چه موقعیتی داشته و در اثر چه خصیصه هایی در روز عید غدیر به عنوان خلیفه پیامبر (ص) برگزیده شده است؟

1. علی (ع) مولود کعبه: یکی از امتیازات منحصر به فرد علی (ع) که هیچ یک از انبیا و حتی پیامبر اکرم (ص) هم آن را نداشتند ولادت آن حضرت در میان خانه خدا است. به اعتراف مورخان و سیره نوسان شیعه و سنی تنها مولود کعبه علی(ع) است. مجلسی در بحار الانوار و مسعودی (وفات345ق) در مروج الذهب و اثباة الوصیه می نوسند: فاطمه بنت اسد در حالی که به علی (ع) حامله بود وارد مسجد الحرام شد. هنگام طواف احساس دردی شدید کرد که حاکی از فرا رسیدن وضع حمل وی بود. او رو به کعبه نموده عرض کرد: پروردگارا به حق آن کسی که خانه تو را بنا کرد و به حق این طفلی که در رحم دارم درد زایمان را برایم آسان گردان. حاضران در مسجد الحرام دیدیند که کعبه شکافته شد؛ گویی منادی ندا داد ای فاطمه داخل شو. فاطمه با کمال اطمئنان خاطر وارد خانه خدا شد. یزید بن قعنب از حاضران می گوید: رفتیم که درب کعبه را باز کنیم هر قدر زحمت کشیدیم باز نشد، فهمیدیم که این کار از اسرار خدایی است منصرف شدیم. مراقبت و مواظبت از کودک هنگام زایمان و نیزتطهیر و تغسیل او از آلوگی های احتمالی از جمله دستورات اسلام است که می بایست موقع ولادت طفل رعایت گردد. این کار از نظر روانی و تربیتی تأثیر قابل توجهی در شخصیت کودک دارد. این دستورات در مورد علی (ع) در میان خانه خدا انجام شد و کسی نمی داند، چگونه و به چه صورت؟، ولی از قرائن و شواهد بر می آید که زنان و حوریه های بهشتی که برای همکاری فاطمه آمده بودند این آداب را عملی کردند. چون شاید اگر علی (ع) مانند دیگران بیرون از کعبه متولد می شد طبق رسم و رسوم آن زمان، زنان همسایه برای امداد و کمک در کنار فاطمه بنت اسد حاضر می شدند و دست آلوده به شرک آن ها نخستین بار به بدن مطهر نوزاد ابی طالب اصابت می کرد و آثار ناشی از آن در وجود علی(ع) باقی می ماند. از این رو، مشیت حق تعالی بر آن قرار گرفت تا ولی خدا دور از انظار دیگران در جایی به دنیا آید که جز فرشتگان آسمانی و زنان بهشتی بشر گذری در آن جا نداشته باشد. علی (ع) در میان کعبه چشم به جهان گشود بهترین قابله ها نظیرحوا مادر عالمیان و آسیه همسر فرعون و مریم مادر عیسی به مدد مادرش فاطمه آمده با آب سلسبیل و ابرق های بهشتی او را شست و شو دادند.

2. تحنیک علی (ع) در خانه خدا: یکی دیگر از دستورات مهم اسلامی که بدان تأکید فراوان شده و در علوم جدید نیز مورد توجه دانشمندان تعلیم و تربیت قرار گرفته، برداشتن کام نوزاد است. در روایات اسلامی آمده که کام نوزاد را با آب فرات، تربت امام حسین(ع) و اگر نبود با آب باران بازکنید. زیرا اولین چیزی که نوزاد از خوراکی های دنیا استفاده می کند از نظر تربیتی و تأثیر گذاری اهمیت فوق العاده دارد و باید ویژگی خاصی داشته باشد. آب فرات و تربت ابی عبدالله الحسین(ع) از نظر فرهنگ شیعی و اسلامی این خصوصیت را دارد. چنان که در احادیث نیز آمده است که بلافاصله پس از تولد باید در گوش نوزاد اذان و اقامه خواند تا ذهن کودک از روزهای نخستین با نام خدا و پیامبر (ص) آشناگردد. علی (ع) در مدت سه شبانه روز که در میان کعبه بسر برد یقینا از همه این ویژگی ها برخورداربوده و باآب وغذای بهشتی کام او رابرداشته اند. البته آن چه نسبت به کیفیت ولادت علی(ع) ذکر گردید به لحاظ تربیت و مراقبت های اولیه نوزاد بود که مورد تأیید اغلب تاریخ نگاران مسلمان و غیر مسلمان می باشد. اگر این قضیه را عمیق تر بررسی کنیم و با دید مذهبی به آن نگاه کنیم به این نکته خواهیم رسید که براساس اندیشه مسلم مذهب تشیع در باب امامت ائمه معصومین (ع) به خصوص حضرت علی (ع) افراد ناپاک توان دست رسی به آنان را ندارند. چون از این نظر آن بزرگواران عِدل قرآن کریم هستند و همچنان که آدم های آلوده حق مس قرآن را ندارند، صلاحیت تماس با امامان (ع) را هم ندارند. درباره مس قرآن مجید آمده است که «لایمسّه الا المطهرون؛ جز پاکان نمی توانند آن(قرآن) را مس کنند.» حدیث ثقلین که صدورش به تواتر از رسول خدا (ص) ثابت شده اهل بیت (ع) را عِدل قرآن قرار می دهد.

3. علی در خانه پیامبر (ص): به نوشته همه سیره نوسان علی(ع) پس از تولد تحت تربیت مستقیم رسول خدا(ص) قرار گرفت و لحظه ای از آن حضرت جدا نگردید. محمد بن جریر طبری، تاریخ نویس مشهور، می گوید: از نعمت های خدا به علی (ع) این بود که در دوره کودکی در دامن پیامبر اکرم (ص) قرار گرفت و در آغوش آن حضرت رشد و نمو کرد و تربیت شد. قبل از اسلام قحطی عجیبی سرزمین مکه را فراگرفت و گذران زندگی برای مردم جزیرة العرب بسیار دشوار گردید. ابی طالب عموی ییامبر به خاطر عائله مندی زیاد تأمین هزینه زندگی برایش مشکل بود. پیامبر و عباس به یاری او شتافتند تا از سنگینی هزینه زندگی وی بکاهند. جعفر را عباس و علی را پیامبر به خانه بردند. هرچند علی(ع) پیش از آن هم از تربیت پیامبر بهره مند بود، ولی این بار یکسره در خانه رسول خدا (ص) منتقل شد تا هرچه بیش تر از الطاف و عنایات آن بزرگوار استفاده کند. علی(ع) مانند کودکان آماده رفتن به مکتب، از سن شش سالگی به مکتب وحی رفت و مدت هقت سال در خانه پیامبر زندگی نمود. علی(ع) در نهج البلاغه از چگونگی برخورد پیامبر(ص) با خود سخن می گوید: «وضعنی فی حجره و انا ولید و یضمنی الی صدره و یکنفنی فی فراشه و یمسّنی جسده و یشمّنی عرفه؛ پیامبر(ص)مرا در اتاق خویش می نشاند،در حالی که من کودک بودم مرادرآغوش خودمی گرفت و در استراحتگاه مخصوص خود می خواباند. بدنش را به بدن من می چسباند و بوی پاکیزه خود را به من می بویانید.» این فراز از سخنان امیر المؤمنین علی (ع) بیانگر عمق محبت پیامبر (ص) نسبت به آن حضرت است. رفتاری را که رسول خدا (ص) با علی(ع) انجام می داده هیچ پدری امروزه نسبت به فرزندش انجام نمی دهد. گرفتن کودک در آغوش و کشیدن دست پدری به سر و صورت فرزند که نشان دهنده عواطف و احساسات پدری است به لحاظ عاطفی روانی در رشد شخصیت کودک تأثیر به سزا دارد. رسول خدا (ص) علاوه بر اظهار محبت و ابراز عواطف و احساسات و نوازش های دل سوزانه نسبت به علی بن ابی طالب (ع)، از عطر نبوت خویش نیز آو را بهره مند می ساخت. طبیعی است که با چنین تربیتی شخصیتی پرورش می یابد، همانند علی (ع) که به حق وارث علم واخلاق وسیاست وخلافت نبی اکرم(ص) است.


4. تغذیه علی (ع): بدون شک از عوامل تأثیر گذار در شکل دهی شخصیت انسان کیفیت تغذیه و خورد وخوراک او ست که در این زمینه دستور العمل های فراوانی در متون دینی و علوم رائج در تمدن روز وجود دارند. این دستورات ضمن ارائه راهکارهای مناسب برای تغذیه، بر نقش غذا در رشد و نمو و تغییر رفتار آدمی تأکید دارند. تغذیه، از جهات متعدد در رشد و نمو کودک مؤثر است هم از نظر جسمی و ظاهری و هم از نظر روحی و روانی. تغذیه مناسب کودک این امکان را فراهم می کند تا اندام جسمی او رشد متعادل داشته و فعالیت های حسی- حرکتی وی به صورت طبیعی آغاز و بدون مشکل ادامه یابد. امروزه بسیاری از کودکان جهان از سوء تغذیه رنج می برند و در اثر آن، به بیماری های گوناگون مبتلا می شوند. اسلام، علاوه برنقش جسمانی تغذیه، برآثار روانی و تربیتی آن نیز توجه وافر دارد. خدای متعال در این زمینه می فرماید: «فلینظر الانسان الی طعامه؛ انسان باید به غذای خود بادقت بنگرد.» تنها چیزی که بیش از همه توجه آدمی را به خود جلب می کند غذایی است که برای دوام حیات خود از آن استفاده می کند و با یک دیگرگونی جزء بافت های وجودی او قرار می گیرد و اگر به آن توجه نکند به زودی مسیر تنزل و سقوط را خواهد پیمود. از این رو، خداوند می فرماید به آن چیزی که از آن به عنوان خوراکی استفاده می کنید نیک بنگرید، از این نظر که چگونه تهیه و از چه راهی فراهم شده است. چرا که نوع غذا به لحاظ حلیت و حرمت پیامدهای مهمی در اعمال و رفتار انسان دارد. امام سجاد (ع) می فرماید: «واما حق بطنک، فأن لاتجعله وعاء القلیل من الحرام؛ اما حق شکم آن است که آن را جای غذای حرام ولو اندک قرار ندهید.»چون پیامبر(ص)فرمود: «من اکل لقمة حرام لم تقبل له صلاة اربعین لیله و لم تستجب له دعوة اربعین صباحا؛ هرکس لقمه حرامی بخورد تا چهل شبانه روز نماز و دعایش قبول نخواهد شد.» براساس شواهد قطعی علی (ع) از نظر تغذیه به خصوص در دوره کودکی تحت نظارت پیامبر اسلام (ص) و خدیجه کبرا (س) بوده، به گونه ای که هیچ گونه نقصی در آن وجود نداشته است، نه از نظر بهداشت و نظافت و نه به لحاظ تأمین سلامت. چنان که خود آن حضرت از دوره کودکی خویش در خانه پیامبر (ع) این گونه خبر می دهد: «ولم یجتمع بیتٌ واحدٌ یومئذٍ فی الاسلام غیر رسول الله (ص) و خدیجه و أنا ثالثهما؛ در آن روزها، در هیچ خانه مسلمانی راه نیافت جز خانه رسول الله (ص) که خدیجه (س) هم در آن بود و من سومین آنان بودم.» علی (ع) ضمن تبیین موقعیت خود نسبت به پیامبر اکرم (ص) از کیفیت تغذیه خویش سخن می گوید: «وکان یمضغ الشئ ثم یلقمنیه؛ پیامبر(ص) غذا را می جوید، سپس در دهان من می نهاد.» از این کلام امیر المؤمنین (ع) چنین استفاده می شود که پیامبر (ص) همانند یک مادر مهربان با علی رفتار می کرد، به نحوی که غذای جویده به دهان او می گذاشت. طبیعی است که غذاهای جویده رسول خدا (ص) چه تأثیرات عمیقی در شخصیت علی گذاشت و شخصیت او را چگونه شکل داد و پرورش یافت؟

موضوعات

به گالری تصاویر دیدنی پژوهشکده مجازی تربیت اسلامی بنیان خوش آمدید

نظرسنجی

    به نظر شما آیا نظام آموزش و پرورش كشور در حوزه تربیت اسلامی موفق بوده است ؟



  • فهرست مطالب پ‍ژوهشكده بنیان

آمار وب سایت

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • بازدید ماه آینده :
  • تعداد کل اخبار :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :